سفر غذا

نان و پنیر و سبزی میان وعدهٔ سالمی است. برای اینکه موادمغذّی آن به یاخته های بدن ما برسند، ابتدا باید ریز و خرد شود. این کار را چه دستگاهی در بدن ما انجام می دهد؟ این دستگاه از چه قسمت هایی تشکیل شده است وچه ویژگی هایی دارد؟ در این فصل با اجزا و کار دستگاه گوارش آشنا می شوید.

گوارش غذا

غذایی که می خورید، مواد مغذّی را برای یاخته های بدن شما فراهم می کند؛ اما این مواد برای رسیدن به تک تک یاخته های شما سفری طولانی در پیش دارند. دستگاه گوارش، مسیر این سفر است. غذا در این سفر چه تغییرهایی می کند و از چه جاهایی می گذرد؟

یکی از کارهای دستگاه گوارش ما این است که غذاها را به قدری ریز کند که مواد آن بتوانند وارد خون شوند؛ یعنی غذا را به مولکول های قابل جذب تبدیل کند. این فرایند را گوارش می نامند (شکل ۱). کوچک شدن مواد غذایی در بخش های متفاوت دستگاه گوارش انجام می شود.

لوله ای پرپیچ و خم

بخشی از دستگاه گوارش ما، لوله ای پرپیچ و خم است که از دهان شروع، و به مخرج ختم می شود. این لوله را لولۀ گوارش می نامند. لولهٔ گوارش از بخش های مختلف تشکیل شده است. هر یک از این بخش ها کار مشخصی انجام می دهند. بخش دیگر دستگاه گوارش، اندام هایی اند که در اطراف لولهٔ گوارش هستند و با آن ارتباط دارند. (شکل۲)

فعّالیت

لولهٔ گوارش در جانوران متفاوت از بخش های متفاوتی تشکیل شده است. شکل روبه رو لولهٔ گوارش پرنده ای را نشان می دهد. با توجه به شکل، لولهٔ گوارش این پرنده چه تفاوت هایی با لولهٔ گوارش ما دارد؟

بخش‌های لوله‌ی گوارش انسان عبارتند از: دهان، مری، معده‌، روده‌ی باریک و روده‌ی بزرگ.

بخش‌های لوله گوارش پرنده: دهان، مری، چینه دان، معده، سنگدان و روده، لوله‌ی گوارش این پرنده چینه دان و سنگ دان دارد ولی لوله‌ی گوارش انسان این بخش‌ها را ندارد. چینه دان محل ذخیره‌ی غذا است و تا حدودی باعث نرم و مرطوب شدن غذا می‌شود و عبور مواد غذایی از معده‌ی پرنده به سرعت انجام می‌شود. در واقع معده‌ی حقیقی پرنده، سنگدان است از تفاوت‌های دیگر این است که لوله‌ی گوارش انسان دارای روده‌ی باریک و روده‌ی بزرگ است در حالی که لوله‌ی گوارش پرنده فقط یک روده دارد.

اکنون ببینیم در هر یک از قسمت های لولهٔ گوارش چه اتفاقی برای لقمهٔ نان و پنیر و سبزی ای که خورده اید، رخ می دهد؟

از دهان تا معده

وقتی غذا را می جوید در واقع، آن را با دندان هایتان ریز می کنید. حرکات زبانتان سبب می شود غذا با بزاق دهان ترکیب شود و به صورت توده های خمیری شکل درآید. بزاق دهان دارای آب و آنزیم است و از غده های بزاقی ترشح می شود (شکل ۳)آنزیم ها مولکول هایی اند که سرعت واکنش های شیمیایی را زیاد می کنند. بعضی آنزیم ها تجزیهٔ مواد غذایی را سرعت می بخشند؛ مثلاً نوعی آنزیم بزاقی درتجزیهٔ نشاسته به قند ساده نقش دارد.

شکل ٣-غده های بزاقی. ترشح بزاق دهان شما چه وقتی زیاد می شود؟

فکر کنید

شکل زیر سه نوع دندان پیش، نیش و آسیا را نشان می دهد.

الف) چه ارتباطی بین شکل و کار هر دندان وجود دارد؟

دندان‌های پیش دارای لبه‌ی تیز و مسطح می‌باشند و برای بریدن غذا به کار می‌روند. دندان‌های نیش دارای نوک تیز هستند و برای سوراخ کردن، خرد کردن یا پاره کردن غذا استفاده می‌شوند. دندان‌های آسیای کوچک دارای دو برآمدگی سطحی و دندان‌های آسیای بزرگ دارای چهار یا پنج برآمدگی سطحی هستند و وظیفه‌ی آسیای کردن غذا را بر عهده دارند.
ب) چه تعدادی از هر نوع دندان در دهانتان دارید؟

تعداد دندان‌های پیش: ۸عدد، تعداد دندان‌های نیش ۴عدد، تعداد دندان‌های آسیاب کوچک: ۸عدد و تعداد دندان‌های آسیای بزرگ: ۱۲عدد می‌باشد.

وقتی شیرینی، ترشی می شود!

شنیده اید که خوردن شیرینی و شکلات از عوامل پوسیدگی دندان هاست؛ اما چرا؟ موادّ قندی غذای باکتری هایی است که در دهان وجود دارند. این باکتری ها اسید تولید می کنند. اسید، مینای دندان را از بین می برد و در نتیجه سبب پوسیدگی دندان می شود.

آنچه شما بعد از جویدن، می بلعید، هیچ شباهتی به لقمهٔ غذایی که خورده اید، ندارد. مری مقصد بعدی این توده های خمیری شکل است، اما این توده قبل از اینکه وارد مری شود، سر چهارراهی به نام حلق قرار می گیرد (شکل ۴). هنگام بلع، فقط راه ورود به مری باز است و راه های دیگر بسته می شوند؛ بنابراین غذای خمیر شده وارد مری می شود.

وقتی غذا وارد مری می شود، ماهیچه های دیوارهٔ مری منقبض و منبسط می شوند. درنتیجه غذا به پایین و به سمت معده رانده می شود (شکل۵).

غذا برای مدتی در معده باقی می ماند تا به خوبی با شیرۀ گوارشی معده ترکیب شود. این شیره را یاخته های پوششی معده ترشح می کنند. شیرهٔ گوارشی معده، آنزیم و اسید دارد. این دو ماده به گوارش مواد غذایی کمک می کنند. وقتی ماهیچه های دیوارهٔ معده منقبض می شوند، غذا نرم تر و با شیرهٔ گوارشی مخلوط می شود. غذای گوارش شده، معده را ترک می کند و وارد روده باریک می شود.

گوارش نهایی غذا

باریک روده محل گوارش نهایی غذاست. این کار با کمک آنزیم های متفاوتی انجام می شود که در باریک روده وجود دارند. این آنزیم ها، بیشتر مواد مغذّی را گوارش و در نتیجه تجزیه می کنند. بیشتر آنزیم های باریک روده در لوزالمعده (پانکراس) ساخته می شوند.آنزیم های ساخته شده در لوزالمعده از طریق لوله ای وارد ابتدای باریک روده می شوند (شکل ۶).

مواد مغذّی جذب می شوند

دانستیم که غذاها چگونه گوارش و به مولکول های قابل جذب تبدیل می شوند. مولکول های مواد مغذّی در باریک روده آن قدر کوچک شده اند که می توانند از غشای یاخته های آن عبور کنند (شکل ۷). باریک روده تنها بخشی از لولهٔ گوارش است که همهٔ مواد مغذّی از آن جذب و وارد خون می شوند.

شکل ٧ – مواد مغذّی از یاخته پوششی روده عبور می کنند و وارد مویرگ می شوند.

فکر کنید

سطح داخلی باریک روده، چین خوردگی های فراوانی دارد.اگر همهٔ این چین ها باز شوند، سطحی درحدود ۲۰ فرش ۳در۴ را می پوشانند. با توجه به کار باریک روده این چین خوردگی ها چه اهمیتی دارند؟

وجود چین‌ها و پرزها درشت و ریز در مخاط روده، سطح جذب را چندین برابر افزایش می‌دهد.

آنچه به جا می ماند

موادی که در باریک روده گوارش نشده اند از آن خارج و وارد فراخ روده می شوند؛ مثلاً بخشی از سبزی که همراه نان و پنیر خورده اید در باریک روده گوارش نمی شود؛ چرا؟ موادی که از باریک روده خارج می شوند، هنوز مقدار زیادی آب و مواد معدنی دارند. بخشی از آنها در فراخ روده جذب می شوند. اگر فراخ روده این کار را انجام ندهد، بدن ما با مشکل کم آبی و کمبود مواد معدنی روبه رو می شود.

در سراسر لولهٔ گوارش ما انواعی باکتری زندگی می کنند. باکتری هایی که در فراخ روده ما وجود دارند از مواد گوارش نشده، مانند سلولز تغذیه می کنند. این باکتری ها ویتامینK وبرخی ویتامین های گروه B را تولید می کنند. فراخ روده می تواند این ویتامین ها را جذب و وارد خون کند. کار دیگر فراخ روده، دفع مدفوع است. با انقباض ماهیچه های فراخ روده، مدفوع به سمت مخرج حرکت می کند و احساس دفع ایجاد می شود.

کبد، مخزنی بزرگ

خونی که در رگ های اطراف باریک روده وجود دارد، سرشار از مواد مغذّی است. این خون ابتدا وارد کبد می شود (شکل ۸). بسیاری از مواد مغذّی در این اندام ذخیره و با توجه به نیاز یاخته های بدن به تدریج وارد خون می شوند. کبد همچنین با این مواد، مواد دیگری می سازد که بدن ما به آنها نیاز دارد. از کارهای دیگر کبد، ساختن صفراست. این ماده در کیسۀ صفرا ذخیره می شود.صفرا در گوارش چربی ها نقش دارد.

قندهایی که چربی می شوند

کربوهیدرات ها انرژی مورد نیاز یاخته های بدن ما را فراهم می کنند؛ اما اگر مقدار زیادی کربوهیدرات بخوریم، کبد از آنها برای ساختن چربی استفاده می کند. بنابراین اگر در خوردن خوراکی های پر از کربوهیدرات زیاده روی کنیم با مشکل اضافه وزن روبه رو می شویم. پزشکان می گویند وزن مناسب در سلامت افراد مؤثر است؛ مثلا خطر فشارخون زیاد و بیماری های قلبی در افرادی که اضافه وزن دارند، بیشتر است. از طرفی احتمال پوکی استخوان در افرادی که کمبود وزن دارند، بیشتر است. بنابراین اضافه وزن و کمبود وزن خصوصا برای شما که در دوره رشد هستید، بسیارمهم است. آیا می دانید وزن شما حاصل چه عواملی است؟