هفتم / علوم تجربی / فصل ۱۲: سفره سلامت
سفرۀ سلامت
به غذاهای مورد علاقه تان فکر کنید! چرا به این غذاها علاقه دارید؟این غذاها از چه موادی درست شده اند؟ آیا می دانید غذاهایی که می خورید بر سلامت شما چه تأثیری دارند و چه نوع تغذیه ای سالم است؟ در این فصل با مواد مغذّی و نقش آن ها در سلامت آشنا می شوید.
موادی که غذاها دارند
از زمان تولد تاکنون، یاخته های فراوانی در بدنتان ساخته شده و رشد کرده اند. بدن شما مواد لازم برای ساخته شدن و رشد این یاخته ها را با غذاهایی به دست می آورد که می خورید. غذا، انرژی لازم را برای انجام دادن فعّالیت های متفاوت نیز تأمین می کند. چه موادی در غذاها وجود دارند که نیاز بدن ما را به ماده و انرژی، تأمین، و سلامت ما را حفظ می کنند؟
کارهایی که غذاها در بدن ما انجام می دهند به مواد مغذّی آنها بستگی دارد. انواع متفاوتی از موادمغذّی وجود دارد.کربوهیدرات ها، لیپیدها (چربی ها)، پروتئین ها، ویتامین ها، مواد معدنی و آب، موادمغذّی اند که در خوراکی های متفاوت وجود دارند.
انرژی تولید می کنند
کربوهیدرات ها گروهی از مواد مغذّی اند که انرژی مورد نیاز بدنمان را تأمین می کنند.
روش آزمایش
۱- به برش هایی از هر یک از این خوراکی ها چند قطره لوگول اضافه کنید.
۲- نتیجۀ مشاهدۀ خود را بنویسید.
با انجام دادن آزمایش بالا دریافتید که برخی خوراکی ها نشاسته دارند.چه خوراکی های دیگری می شناسید که نشاسته دارند؟ نشاسته از چه چیزی ساخته شده است؟ برای پاسخ به این پرسش، فعّالیت زیر را انجام دهید.
۱ – ازخمیر بازی، گلوله هایی به اندازۀ نخود بسازید.
۲ – با گذراندن سیم، آنها را به شکل های متفاوتی به هم وصل کنید.
نشاسته نوعی کربوهیدرات است و در گیاهان ساخته می شود. گیاهان در فتوسنتز، ابتدا قندی به نام گلوکز می سازند؛ سپس با وصل کردن مولکول های گلوکز به هم، نشاسته می سازند؛ بنابراین نشاسته نوعی کربوهیدرات مرکب و گلوکز نوعی کربوهیدرات ساده است. به کربوهیدرات ها، قند نیز می گویند. قندهای ساده شیرین اند و به فراوانی در میوه ها و سبزی های شیرین وجود دارند.
مفید اما بدون انرژی
گیاهان کربوهیدرات مرکب دیگری نیز می سازند. این کربوهیدرات سلولز نام دارد. سلولز در همۀ غذاهای گیاهی وجود دارد و مانند نشاسته از مولکول های گلوکز ساخته می شود. میوه ها و سبزی ها مقدار زیادی سلولز دارند. گرچه بدن ما از انرژی سلولز نمی تواند استفاده کند، خوردن غذاهایی که سلولز دارند به سلامتی ما کمک می کند. با اهمیت این کربوهیدرات در فصل بعد آشنا می شوید.
چربی ها، خوب یا بد؟
به جز روغن و کره، چه خوراکی های دیگری می شناسید که چربی دارند؟
روش آزمایش
۱ – قطعه ای کوچک از کاغذ را با روغن مایع چرب کنید. چه تغییری در کاغذ ایجاد می شود؟ شفاف میشود.
۲- اکنون این کار را با مواد دیگر انجام دهید. با کدام یک، حالت کاغذ شما مانند آزمایش قبل می شود؟ چرا؟ پودر تخمهی آفتاب گردان؛ زیرا تخمهی آفتابکگردان نیز چربی دارد.
آموختید که چربی ها برای ساخته شدن غشای یاخته ها به کار می روند.همچنین بافت چربی که نوعی بافت پیوندی است، دورتادور اندام های داخل بدن را می پوشاند و آنها را از آسیب و ضربه حفظ می کند .
نقش دیگر چربی ها انرژی زایی آنهاست. مقدار انرژی ای که یک گرم چربی تولید می کند، تقریباً دو برابر مقدار انرژی حاصل از یک گرم کربوهیدرات است. از طرفی چربی ها خطر تنگ شدن رگ ها و سکتۀ قلبی را افزایش می دهند. بنابراین در مصرف چربی ها به چه چیزهایی باید توجه کنیم؟
قند و شکری که با چای می خورید، از قندی ساخته می شود که از ریشۀ گیاه چغندر قند یا ساقۀ گیاه نیشکر به دست می آید.
چربی ها دو نوع گیاهی و جانوری دارند (شکل ۳).چربی های گیاهی در دمای معمولی مایع اند در حالی که چربی های جانوری در این دما، معمولاً جامدند.احتمال رسوب چربی های جامد در رگ ها از چربی های مایع بیشتر است. به همین علت پزشکان توصیه می کنند که از چربی های جامد کمتر استفاده کنیم.
چربی در یاخته های بافت چربی ذخیره می شود.
شتر با چربی ای که در کوهانش ذخیره شده است، می تواند چندین روز بدون آب و غذا در بیابان زنده بماند.
ماهیچه های قوی
افرادی که ورزش می کنند، ماهیچه های قوی دارند. ماهیچه های قوی به ما کمک می کنند تا بتوانیم مثلا سریع تر بدویم. بافت ماهیچه ای تقریباً در بیشتر دستگاه های بدن وجود دارد. بدن ما برای ساختن این بافت به پروتئین نیاز دارد. پروتئین ها برای ساخته شدن یاخته ها و بافت های دیگر نیز به کار می روند (شکل ۴). بنابراین، غذاهایی که می خوریم، باید مقدارکافی پروتئین داشته باشند.
شکل۴- پروتئین دراستخوان وغضروف نیز وجود دارد.
دانستید که غذاهای گیاهی نیز مانند غذاهای جانوری، منبع پروتئین اند؛ اما کدام یک منبع بهتری برای تأمین پروتئین های مورد نیاز بدن ما هستند؟ برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید بدانیم که پروتئین ها از چه چیزهایی ساخته شده اند. همۀ پروتئین ها از مولکول هایی به نام آمینواسید ساخته شده اند(شکل۵).
بدن ما پروتئین های مورد نیاز را فقط با چند نوع آمینواسید می سازد. همچنین بدن ما می تواند تعدادی از این آمینواسیدها را با استفاده از غذاهایی که می خوریم، بسازد؛ اما بعضی را نمی تواند بسازد. به این آمینواسید ها، آمینواسیدهای ضروری می گویند؛ زیرا باید آنها را به طور آماده و از طریق غذاهایی که می خوریم به دست آوریم. بیشتر پروتئین های گیاهی بعضی آمینواسیدهای ضروری را ندارند.
شیر و تخم مرغ منبع غنی از آمینواسیدهای ضروری اند.
ب) چنین افرادی چه نکاتی را باید در برنامۀ غذایی خود رعایت کنند؟
شاداب و سلامت
ویتامین ها چه نقشی در بدن دارند و آنها را در چه غذاهایی می توانیم پیدا کنیم؟ بدن ما به مقدار کمی ویتامین نیاز دارد؛ اما کمبود آنها رشد و عملکرد مناسب دستگاه های بدنمان را با مشکل روبه رو می کند.گاهی مواقع نیز به علت کمبود ویتامین، بیمار می شویم.
ویتامین ها را به دو گروه کلّی محلول در آب و محلول در چربی تقسیم می کنند. ویتامینC ویتامین های گروهB از ویتامین های محلول در آب اند. این ویتامین ها در بدن ما ذخیره نمی شوند و مقدار اضافی آنها از طریق ادرار دفع می شود. ویتامینCدرسلامت پوست و لثه نقش مهمی دارد. ویتامین های گروه Bدر پیشگیری از کم خونی و ریزش مو نقش دارند.
اگر هنگام مسواک زدن از لثه های شما خون می آید؛ شاید به بدنتان ویتامین C به اندازۀ کافی نمی رسد.
ویتامین های AوDاز ویتامین های محلول در چربی اند. ویتامین A در سلامت چشم و بینایی ما به ویژه در نورِ کم نقش دارد. می توانید با خوردن هویج و گوجه فرنگی ویتامین A مورد نیاز بدنتان را تأمین کنید.این خوراکی ها ویتامین A
ندارند؛ اما ماده ای دارند که در بدن به ویتامین A تبدیل می شود.اگر ویتامین D در بدن شما به اندازۀ کافی نباشد، استخوان هایتان به اندازۀ کافی کلسیم جذب نمی کنند و نرم می مانند و حتی شاید تغییر شکل نیز بدهند. این وضع به ویژه در دورۀ رشد اهمیت زیادی دارد. بدن ما می تواند این ویتامین را با استفاده از آفتاب بسازد.
بهترین زمان استفاده از نور خورشید، اوّل روز است که پرتوهای خورشید مایل اند. قرار گرفتن در برابر آفتاب شدید می تواند خطر سرطان پوست را افزایش دهد.
از خاک تا بدن ما
عناصر در بدن ما نقش مهمی دارند.کلسیم و آهن دو نمونه از این عناصرند.کلسیم از مواد اصلی استخوان های بدن ما و مهره داران دیگر است.آهن در ساختار یاخته های قرمز خون وجود دارد. کلسیم و آهن در ترکیب خاک نیز وجود دارند و مواد معدنی نامیده می شوند. این مواد چگونه از خاک به بدن ما و جانوران دیگر وارد می شوند؟
شکل۸- غذاهای آهن دار.کمبود آهن از عوامل کم خونی است،اگرزیاد احساس خستگی میکنید و رنگ پریده اید،شاید آهن کافی به بدن شما نمیرسد.
یُد و سدیم دو مادۀ معدنی دیگرند. یُد در غذاهای دریایی به فراوانی وجود دارد. این مادۀ معدنی در تنظیم فعّالیت یاخته ها و رشد بدن نقش دارد. سدیم تقریباً در همۀ موادغذایی، به خصوص میوه ها و سبزی ها وجود دارد. سدیم در نمک خوراکی نیز وجود دارد. مصرف زیاد سدیم(نمک) خطر ابتلا به فشارخون و پوکی استخوان را در بزرگسالی افزایش می دهد. بسیاری از مواد مغذّی به صورت محلول در آب وارد بدن ما و یاخته های آن می شوند. بسیاری از مواد زائد نیز معمولاً به حالت محلول در آب از بدن دفع می شوند. همچنین آب در اطراف و درون یاخته ها وجود دارد؛ اما آب بدن ما چگونه تأمین می شود؟
نمک خوراکی از سدیم و کلرساخته شده است. امروزه برای پیشگیری از کمبود ید، به نمک خوراکی ید اضافه می کنند. مصرف بیش از پنج گرم نمک در روز سلامت ما را به خطر می اندازد. اگر غذاهای پرنمک می خورید برای حفظ سلامت خود این عادت را ترک کنید.
ب) با ارائۀ دلیل، درستی یا نادرستی این جمله را بررسی کنید
:«نیاز همۀ افراد به نوشیدن آب یکسان است».
نادرست است، زیرا میزان آب مورد نیاز به عواملی چون، وضعیت سلامتی، میزان سوخت و ساز بدن، تغذیه، دمای هوا، رطوبت و… بستگی دارد و میزان آب مورد نیاز بدن با توجه به این عوامل تعیین میشود.
تغذیه سالم
به نظر شما با چه معیارهایی می توان دربارۀ سلامت تغذیه قضاوت کرد؟ اگر غذاهای گوناگونی می خورید که همۀ مواد مغذّی را به مقدار کافی به بدن شما می رساند و انرژی موردنیاز بدنتان را تأمین می کند، تغذیه سالمی دارید. افزون براین تغذیه ای سالم است که غذاها به روش بهداشتی و سالم تهیه شده باشند. شاید غذاهای سرخ شده با روغن خوش مزه تر باشند؛امّا غذاهای آب پز و بخارپز سالم ترند.رفتارها و عادت های غذایی ما در سلامت تغذیه و درنتیجه سلامت بدن ما تأثیر زیادی دارند. خوردن خوراکی هایی مانند، پفک، شکلات و شیرینی بین وعده های غذا از عادت های نادرست است که برای سلامت ما زیان دارد در حالی که میوه ها، میان وعدۀ سالمی هستند (شکل ۹). شما چه معیارهای دیگری برای تغذیۀ سالم می شناسید؟
شکل ۹ -معمولاً بین وعده های اصلی، خوراکی های متفاوتی می خوریم. این خوراکی ها میان وعدۀ مناسبی اند.
اگر گرسنه باشید و بخواهید خوراکی بخرید، آیا به مواد مغذّی و مقدار انرژی آن توجه می کنید؟ با توجه به نقشی که غذا در سلامت مردم دارد، شرکت های تولید کنندۀ موادغذایی موظف اند نوع و مقدار مواد مغذّی و مقدار انرژی خوراکی را روی بستۀ آن بنویسند. با خواندن این اطلاعات می توانیم به ارزش غذایی آن خوراکی و در نتیجه تأثیر آن بر سلامتمان پی ببریم. هرچه تنوع مواد مغذّی هر خوراکی بیشتر باشد، ارزش غذایی آن خوراکی بیشتراست.
ادامه مطلب
